Ceza yargılamasında çocuk mağdurun korunması ile sanığın delilleri etkili biçimde tartışabilmesi aynı anda sağlanmalıdır. Çocuğun olayları tekrar tekrar anlatmaya zorlanması ikincil mağduriyet yaratabilir. Buna karşılık, mahkumiyetin belirleyici delili olan bir beyanın güvenilirliği savunma tarafından hiçbir aşamada sınanamamışsa adil yargılanma hakkı zedelenebilir. Hukuki sorun, bu iki değerden birini bütünüyle feda etmek değil; her somut dosyada koruma ve savunma güvencelerini birlikte kurmaktır.

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu, 24 Şubat 2026 tarihli İ.L. kararında bu dengeyi aynı dosyadaki iki ayrı suç yönünden incelemiştir. Karar 22 Ekim 2026 tarihli ve 33408 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır. Mahkeme, çocukların cinsel istismarı suçu bakımından tanık sorgulama hakkının ihlal edilmediğine; kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçu bakımından ise ihlal edildiğine karar vermiştir. Aynı çocuk beyanlarına dayanan iki suçta farklı sonuçlara ulaşılması, “çocuk yeniden dinlenmediği için her durumda ihlal vardır” veya “görüntü kaydı varsa her durumda sorun yoktur” biçimindeki kesin kabullerin doğru olmadığını göstermektedir.

Bu yazı, kararın ceza yargılamasına etkisini genel bilgiler üzerinden açıklamaktadır. Çocukların kimlikleri, olayın mahrem ayrıntıları ve kişisel bilgiler aktarılmamıştır.

Tanık sorgulama hakkı neyi korur?

Anayasa'nın 36. maddesi, iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkını güvence altına alır. Tanık sorgulama hakkı da suç isnadı altındaki kişinin aleyhine kullanılan anlatımın doğruluğunu ve güvenilirliğini sınayabilmesini sağlayan bu güvencelerden biridir.

Buradaki “tanık” kavramı yalnız mahkemece usulen tanık sıfatıyla çağrılan kişiyi ifade etmez. Sanığa isnat edilen fiil hakkında bilgi veren ve beyanı mahkumiyette kullanılan mağdur da bu hakkın uygulanması bakımından tanık sayılabilir. Bu nedenle tutanakta kişinin “mağdur”, “katılan” veya “bilgi sahibi” olarak adlandırılması, beyanın savunma tarafından tartışılabilir olması gereğini ortadan kaldırmaz.

Tanık sorgulama hakkı, sanığın mağdurla mutlaka aynı odada yüz yüze gelmesini veya soruları bizzat kendisinin yöneltmesini zorunlu kılmaz. Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 201. maddesi müdafiin tanığa doğrudan soru yöneltebilmesine imkan verir. Kırılgan mağdurlarda soruların hakim veya uzman aracılığıyla iletilmesi, adli görüşme odası kullanılması, tarafların ayrı ortamlarda bulunması ve ses-görüntü bağlantısı kurulması mümkündür. Önemli olan, savunmanın esaslı sorularının uygun yöntemle yöneltilebilmesi ve cevapların mahkemece değerlendirilebilmesidir.

AYM'nin uyguladığı üç aşamalı test

Anayasa Mahkemesi, duruşmada sorgulanmayan kişinin önceki beyanının mahkumiyette kullanılmasını üç aşamada değerlendirir.

Birinci aşamada, kişinin duruşmada hazır edilmemesi veya yeniden dinlenmemesi için geçerli bir neden bulunup bulunmadığı incelenir. Çocuğun üstün yararı, ruhsal durumunun korunması ve yeniden anlatımın doğuracağı zarar geçerli neden oluşturabilir. Fakat “çocuktur, tekrar dinlenmez” biçimindeki soyut kabul tek başına yeterli değildir. Yaş, gelişim düzeyi, uzman değerlendirmesi, olaydan geçen süre ve önceki ifadenin alınış yöntemi dosya üzerinden somutlaştırılmalıdır.

İkinci aşamada, sorgulanmayan kişinin beyanının mahkumiyetin tek veya belirleyici delili olup olmadığı araştırılır. Beyan çıkarıldığında mahkumiyet için kalan deliller yetersizleşiyorsa bu beyan belirleyici niteliktedir. Olayın hemen sonrasında yapılan anlatımlar, adli raporlar, kamera görüntüleri, dijital veriler veya doğrudan gözleme dayanan başka tanık anlatımları varsa delil yapısı ayrıca incelenir. Yalnız aynı beyanı sonradan aktaran kişilerin ifadeleri, her olayda bağımsız doğrulayıcı delil kabul edilemez.

Üçüncü aşamada, savunmanın sorgulama imkanından yoksun kalmasının doğurduğu güçlüğü telafi eden karşı dengeleyici güvenceler değerlendirilir. Önceki ifadenin sesli ve görüntülü kaydedilmesi, kaydın duruşmada sanık ve müdafie izletilmesi, ifade alınırken uzman bulunması, savunmanın önceden veya sonradan soru iletebilmesi, mahkemenin beyanı dikkatle sınaması ve başka delillerle desteklemesi bu güvencelere örnektir. Hiçbiri tek başına otomatik olarak yeterli değildir; yargılamanın bütünü değerlendirilir.

Çocuk mağdur neden kural olarak tekrar tekrar dinlenmez?

Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 236. maddesi, mağdur çocukların veya suçun etkisiyle psikolojisi bozulmuş diğer mağdurların dinlenmesinde uzman bulundurulmasını öngörür. Aynı suça ilişkin soruşturma veya kovuşturmada mağdur çocuk zorunluluk olmadıkça bir defa dinlenir. Belirli cinsel suçlarda soruşturma evresindeki beyanın çocuk izlem merkezinde, Cumhuriyet savcısının nezaretinde uzmanlar aracılığıyla alınması; ses ve görüntü kaydına bağlanması da kanuni sistemin parçasıdır.

Bu düzenlemelerin amacı maddi gerçeğin araştırılmasını engellemek değildir. Çocuğun farklı kişiler önünde, uygun olmayan ortamda ve defalarca aynı olayı anlatmasının yaratabileceği ruhsal zararı azaltmaktır. Çocuk izlem merkezi ve adli görüşme odası, çocuğun yaşına uygun iletişim kurulmasına, uzman desteğine ve beyanın sağlıklı biçimde kayda alınmasına hizmet eder.

Ancak “bir defa dinleme” ilkesi, savunma hakkının hiçbir yöntemle kullandırılmaması anlamına gelmez. İlk beyan alınırken soruların iletilmesi sağlanabilir. Daha sonra ortaya çıkan esaslı çelişkiler için uzman aracılığıyla ek soru yöneltilmesi değerlendirilebilir. Mahkeme, yeniden dinlemenin zorunlu olup olmadığını çocuğun korunması ile savunmanın somut ihtiyacını tartarak gerekçelendirmelidir.

İ.L. kararında iki suç bakımından neden farklı sonuca ulaşıldı?

Başvuruya konu yargılamada üç çocuk mağdurun soruşturma evresindeki ifadeleri çocuk izlem merkezinde alınmıştır. İlk derece mahkemesi; çocukların yaşını, ifadelerin merkezde alınmış olmasını ve yeniden dinlenmelerinin psikolojilerini olumsuz etkileyebileceğini değerlendirerek çocukları duruşmada tekrar dinlememiştir. Mahkumiyet, çocukların anlatımlarına önemli ölçüde dayanmıştır.

Çocukların cinsel istismarı suçu bakımından bozma sonrasında yapılan yargılamada çocuk izlem merkezindeki görüntü kaydı başvurucuya izletilmiştir. AYM; ifade dökümlerinin okunmasını, görüntü kaydının mahkeme ve savunma tarafından izlenmesini, olayın hemen ardından çocukların anlatımlarını aktaran babanın duruşmada dinlenmesini ve savunmanın ileri sürdüğü çelişkileri somutlaştırmamasını birlikte değerlendirmiştir. Başvurucuya tutanak ile görüntüyü karşılaştırma ve itirazlarını ortaya koyma imkanı tanındığı sonucuna ulaşılmıştır. Bu nedenle bu suç yönünden tanık sorgulama hakkının ihlal edilmediğine karar verilmiştir.

Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçuna ilişkin hüküm ise istinaf aşamasında kesinleşmiştir. Bu suç bakımından görüntü kaydının savunmaya izletildiği sonraki süreçten yararlanılamamıştır. Çocuk beyanlarının doğruluğu ve güvenilirliği etkili biçimde test edilmeden anlatımlar belirleyici delil olarak kullanılmış; bu güçlüğü telafi edecek yeterli güvenceler sağlanmamıştır. AYM bu nedenle tanık sorgulama hakkının ihlal edildiğine ve ihlalin giderilmesi için yeniden yargılama yapılmasına karar vermiştir.

Kararın temel mesajı suçun adı değil, her bir kesinleşen hüküm bakımından mevcut usul güvenceleridir. Aynı dosyada bir işlem daha sonra yapılmış olsa bile, daha önce kesinleşen başka bir hüküm bu güvenceden yararlanmamış olabilir.

Görüntü kaydının izletilmesi her zaman yeterli midir?

Hayır. Görüntü kaydı önemli bir güvencedir; çünkü hakim ve savunma, beyanın yalnız yazılı özetini değil anlatım biçimini, duraksamaları ve görüşmenin yürütülüşünü de gözlemleyebilir. Bununla birlikte kayıt, savunmanın sorularını yöneltme imkanının tam karşılığı değildir.

İfadenin hangi koşullarda alındığı, yönlendirici soru kullanılıp kullanılmadığı, savunmanın esaslı sorularının iletilip iletilmediği ve beyanın başka delillerle desteklenip desteklenmediği ayrıca incelenir. Kayıt hiç izletilmeden yalnız tutanağın okunması ile kayıt izlendikten sonra çelişkilere cevap verilmesi aynı güvence düzeyini sağlamaz.

Mahkeme, beyanın güvenilirliğini neden kabul ettiğini somut gerekçelerle açıklamalıdır. “Beyan samimidir” veya “çocuğun yalan söylemesi için neden yoktur” biçimindeki kalıp ifadeler; savunmanın belirli çelişki, zaman, yer ya da algılama iddiaları varsa bunlara cevap oluşturmaz.

Savunma çelişki iddiasını nasıl somutlaştırmalıdır?

İ.L. kararında savunmanın beyanların çelişkili olduğunu söylemesine rağmen hangi anlatımın hangi bölümle çeliştiğini ve bunun neden yeniden dinlemeyi gerekli kıldığını açıklamaması özellikle dikkate alınmıştır. Bu tespit, uygulamada genel nitelikli itirazın yeterli olmadığını göstermektedir.

Savunma; ilk görüşme tutanağı, görüntü kaydı çözümü, iddianame ve duruşma tutanaklarını karşılaştırmalıdır. Çelişkinin ilgili sayfa ve ifadeleri gösterilmeli; bunun suçun hangi unsuru, zaman-mekan bağlantısı, teşhis, hareket veya irade açıklaması bakımından önemli olduğu belirtilmelidir. Ardından sorulması istenen sorular açık, yargılayıcı olmayan ve çocuğun yaşına uygun biçimde kurulmalıdır.

Talep mutlaka çocuğun sanıkla yüz yüze getirilmesi şeklinde kurulmak zorunda değildir. Soruların uzman aracılığıyla iletilmesi, adli görüşme odasında ek görüşme yapılması veya mevcut kaydın duruşmada taraflarla birlikte incelenmesi gibi daha ölçülü yöntemler önerilebilir. Böylece savunma hakkı talebi çocuğun korunmasıyla uyumlu hale gelir.

Mahkemenin gerekçesinde hangi sorular cevaplanmalıdır?

Mahkeme öncelikle çocuğun yeniden dinlenmemesine ilişkin somut nedeni göstermelidir. Daha sonra önceki beyanın mahkumiyetteki ağırlığını, destekleyen bağımsız delilleri ve savunmanın beyanı sınamak için hangi imkanlara sahip olduğunu açıklamalıdır.

Savunma belirli çelişkiler göstermişse bunların neden sonuca etkili olmadığı tartışılmalıdır. Dinletilmesi istenen tanıklar veya yöneltilmek istenen sorular, yalnız “dosyaya katkı sağlamaz” biçimindeki soyut ifadeyle reddedilmemelidir. Talebin hangi nedenle gereksiz, ilgisiz veya çocuğa ölçüsüz zarar verecek nitelikte olduğu somutlaştırılmalıdır.

Ayrıca her suç ve her mağdur yönünden delil yapısı ayrı ele alınmalıdır. Bir suç bakımından gerçekleştirilen görüntü izleme veya ek dinleme işleminin, daha önce kesinleşmiş başka bir suç hükmünü kendiliğinden hukuka uygun hale getirmeyeceği İ.L. kararının uygulamadaki önemli sonuçlarından biridir.

İhlal kararı beraat anlamına gelir mi?

Tanık sorgulama hakkının ihlal edildiğine karar verilmesi, Anayasa Mahkemesinin sanığın suçsuz olduğuna veya mağdur beyanının gerçeğe aykırı bulunduğuna karar verdiği anlamına gelmez. AYM delillerin yerine geçerek suçun sabit olup olmadığını yeniden belirlemez; yargılama usulünün anayasal güvencelere uygun yürütülüp yürütülmediğini inceler.

İhlalin kaynağı mahkeme kararından doğmuşsa yeniden yargılama, ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldıracak şekilde yürütülmelidir. İlgili mahkeme gerekli usul güvencelerini sağlayarak delilleri yeniden değerlendirir ve bağımsız biçimde yeni bir hüküm kurar. Sonuç yeniden mahkumiyet, beraat veya başka bir karar olabilir; baştan kesin bir sonuç söylenemez.

Uygulama örnekleri

Birinci örnek: Çocuğun ifadesi uzman eşliğinde ve görüntülü alınmış, müdafi sorularını uzman aracılığıyla iletmiş, kayıt duruşmada izlenmiş ve anlatım bağımsız dijital delille doğrulanmıştır. Çocuğun yeniden çağrılmaması tek başına ihlal sonucunu doğurmayabilir.

İkinci örnek: Mahkumiyet yalnız soruşturmadaki yazılı ifade özetine dayanmış, görüntü kaydı duruşmada izlenmemiş, savunmanın belirli çelişkilere ilişkin soruları hiç değerlendirilmemiştir. Mahkeme de yeniden dinlememe nedenini somutlaştırmamıştır. Bu durumda yargılamanın bütününde karşı dengeleyici güvencelerin yetersizliği gündeme gelir.

Üçüncü örnek: Aynı dosyada iki suçtan hüküm kurulmuş, suçlardan biri istinafta kesinleşmiş; diğeri yönünden temyiz sonrasında görüntü kaydı izletilmiştir. Sonradan sağlanan güvence, önce kesinleşen hükme otomatik olarak taşınamaz. Her hükmün kesinleştiği süreç ayrı incelenmelidir.

Dosya incelemesi için kontrol listesi

  • Mağdurun ilk beyanı nerede, kim tarafından ve hangi uzman eşliğinde alınmıştır?
  • Ses ve görüntü kaydı bulunmakta mıdır; kayıt ile yazılı tutanak uyumlu mudur?
  • Savunma, ifade alınırken veya sonrasında soru yöneltebilmiş midir?
  • Yeniden dinlememe kararı çocuğa özgü somut gerekçeye dayanmakta mıdır?
  • Beyan mahkumiyetin tek veya belirleyici delili midir?
  • Beyanı doğrulayan bağımsız deliller nelerdir; yalnız aktarıma dayalı anlatımlar mı vardır?
  • İleri sürülen çelişkiler tarih, tutanak ve ifade bölümleri gösterilerek somutlaştırılmış mıdır?
  • Daha az örseleyici yöntemler; uzman aracılığıyla soru, adli görüşme odası veya uzaktan bağlantı değerlendirilmiş midir?
  • Mahkeme savunmanın esaslı itirazlarına ayrı ve somut cevap vermiş midir?
  • Birden fazla suç veya mağdur varsa her biri yönünden delil ve usul güvenceleri ayrı incelenmiş midir?
  • İstinaf ya da temyiz kapsamı dışında kalarak daha erken kesinleşen bir hüküm bulunmakta mıdır?

Sonuç

Çocuk mağdurun duruşmada yeniden dinlenmemesi, tek başına yargılamayı adaletsiz hale getirmez. Buna karşılık önceki beyanın mahkumiyette belirleyici olduğu bir dosyada savunmaya beyanın güvenilirliğini hiçbir etkili yöntemle sınama imkanı verilmemesi ciddi bir hak ihlali sorunu doğurur.

AYM'nin İ.L. kararı, değerlendirmenin şekli değil işlevsel yapılması gerektiğini ortaya koymaktadır. Çocuğun üstün yararı; uygun ortam, uzman desteği ve tekrarın azaltılmasıyla korunurken, savunma hakkı da görüntünün incelenmesi, esaslı soruların iletilmesi, çelişkilerin tartışılması ve mahkemenin somut gerekçesiyle güvence altına alınmalıdır. Dosyanın sonucu “çocuk dinlendi mi?” sorusundan çok, beyanın hangi yöntemle alındığı, nasıl sınandığı ve hükümde ne ağırlıkta kullanıldığına bağlıdır.

Resmî kaynaklar ve kontrol tarihi